جامعه مدرن دچار تحول بنیادینی شده و از اسامی گوناگونی برای مشخص کردن این تحول، از قبیل دوران پست مدرن، عصر پست ماتریالیسم  و نظایر آن استفاده می شود. به زعم اولریش بک، جامعه شناس آلمانی، این تحول نه عبور از مدرنیته که تعمیق آن است. وی با وضع اصطلاح جامعه ریسک کوشیده است نشان دهد در جامعه مدرن متاخر با نوعی وفور ریسک و آگاهی وسیع مردم از آن مواجهیم. در این جامعه، خطرات و تهدیدات نه ناشی از حوادث طبیعی، بلکه مصنوع دست انسان اند.تغییر و تحول در تهدیدات و ریسک ها به معنی تغییر شکل سیاست نیز هست، زیرا یکی از اهداف مهم سیاست دفع تهدیدات است.

سرزمین ایران از یک سو یک تکه حساس جغرافیایی بر روی نقشه جهان و از دیگر سو دارای ویژگی های خاص جغرافیایی و طبیعی و برخوردار از منابع غنی انرژی مانند نفت و گاز است. این عوامل آشکارا تاکنون بازتاب خود را در مسائل سیاسی داخلی و روابط خارجی کشور و استراتژی های قدرت های بزرگ بر جای نهاده است. این پژوهش در پی آن بوده است که به طور خلاصه به معرفی این واقعیات جغرافیایی و بازتاب سیاسی آنها بپردازد.

اندیشمندان ژئوپلیتیک در طول سده گذشته همواره درصدد بودهاند که به فراخور شرایط طبیعی و انسانی؛ اهمیت ژئوپلیتیک برخی مکان ها و مناطق را پررنگ تر نموده و سیاستمداران را جهت نفوذ، تسلط و مدیریت این گونه فضاها ترغیب نمایند. بدیهی است اهمیت سیاسی مکان ها و فضاهای جغرافیایی در طول زمان ثابت نبوده و به ویژه ممکن است تحت تاثیر عوامل انسانساخت دچار تحول و بازساخت گردد. در این راستا ظهور شبکه اینترنت یکی از پدیدههای انسانساخت دهه های اخیر است که فضای جدیدی را برای مطالعات ژئوپلیتیک گشوده است. یکی از موضوعات بسیار مهم در مطالعه بعد سیاسی فضای مجازی، اهمیت بی بدیل حوزه جغرافیایی مدیریت و راهبری شبکه اینترنت در منطقه سیلیکون ولی است به نوعی کنترل و راهبری شبکه اینترنت را در اختیار دارد و با توجه به وابستگی روزافزون افراد و حکومت ها به آن به نظر می رسد از اهمیت فزایندهای برخودار گردیده است. بنابراین پرسش مقاله حاضر این است که آیا امکان اطلاق صفت استراتژیک به حوزه اصلی کنترل و مدیریت فضای مجازی در منطقه سیلیکون ولی وجود دارد؟ در سیر انجام این تحقیق کوشش گردیده با رویکردی توصیفی - تحلیلی ضمن واکاوی دقیق مفهوم منطقه استراتژیک، شاخص های کارکردی حوزه جغرافیایی مدیریت فضای مجازی با این تعریف مقایسه گردد. یافته های تحقیق نشان می دهد که امروزه حوزه جغرافیایی راهبری و کنترل فضای مجازی با توجه به اهمیت فزایندهای که شبکه سایبر در ساختار اداره جوامع و ارائه زیرساخت مناسب جهت بهینه سازی حکمرانی حکومتها پیدا کرده از اهمیت استراتژیک برخودار شده و می توان حوزه جغرافیایی را به مثابه مصادیق جدیدی از مفهوم منطقه استراتژیک در نظر گرفت.

دریای مدیترانه دارای ژئوپلیتیک حساسی برای سه قاره آسیا، آفریقا و اروپا می باشد که طی سالیان اخیر به دلیل کشف ذخایر هیدروکربنی، اهمیت آن چند برابر شده است. افزایش تنش های منطقه ای که باعث گسترش حضور نظامی قدرت های فرا منطقه ای نیز شده است، خود نشانگر بالا رفتن اهمیت نظامی دریای مدیترانه می باشد. مقاله حاضر به دنبال بررسی اهمیت دریای مدیترانه برای قدرت های فرا منطقه در بحث حضور نظامی آن ها می باشد. روش تحقیق به صورت کمی نظام مند با روش توصیفی صورت پذیرفته است. به منظور پاسخ دادن به سؤالات پژوهش، نگارندگان به بررسی متون علمی و پرسشنامه پرداخته و پایایی آن را به وسیله نرم افزار SPSS سنجش گردیده است. جامعه آماری این تحقیق با بهره مندی از نظرات صاحب نظران و نخبگان رشته های علوم سیاسی، روابط بین الملل و اقتصاد و هم چنین فارغ التحصیلان مقطع دکتری و ارشد در دانشگاه های تهران، شهید بهشتی و علامه طباطبایی، به عنوان جامعه نمونه این تحقیق در نظر گرفته شده اند که تعداد آن ها به صورت تمام شمار 70 نفر تعیین گردیده است. همچنین داده های گردآوری شده از طریق روش دلفی فازی مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفته است. نتایج حاصله در قالب یازده گویه جمع آوری شده و تقدیم جامعه آماری قرارگرفته است. تقویت ناتو در مقابل روسیه(آمریکا)، ایجاد ظرفیت بالای واکنش سریع در منطقه(آمریکا)، حفظ امنیت مسیر دریایی و زمینی ابتکار یک جاده- یک کمربند (چین)، مقابله با فعالیت های ناتو (روسیه)، کاهش آسیب پذیری در مواقع غافلگیری (روسیه) از مهم ترین دلایل حضور نظامی آمریکا، چین و روسیه در دریای مدیترانه می باشد.

ایده احداث پل خلیج فارس که می تواند خالق مزیت ها و فرصت های قابل توجهی برای منطقه  آزاد قشم باشد، به دهه 50 و زمان ایجاد نخستین بندر آزاد تجاری ایران در جزیره قشم بازمی گردد. بنا به مستندهای تاریخی، به نظر می رسد طرح ساخت پل خلیج فارس در آن زمان بیشتر به برقراری پیوند سرزمینی میان جزیره قشم و بندرعباس مرکز استان هرمزگان منحصر بوده است و شاید اهمیت استراتژیک این طرح، در مباحث کلان اقتصادی به هیچ وجه مانند امروز مورد توجه قرار نگرفته بود. بر اساس نتایج این پژوهش با توجه به دورنمایی که از اقتصاد جزیره و منطقه آزاد قشم پس از بهره برداری از پل خلیج فارس قابل پیش بینی است، این موضوع می تواند با توجه به پتانسیل های بالایی که در مناطق آزاد وجود دارد، زمینه ساز نقش آفرینی ژئواکونومیکی قشم در عرصه رقابت منطقه ای در حوزه خلیج فارس باشد. اهمیت این موضوع آنجاست که در جهان امروز، وجهه اصلی سیاست جغرافیایی در عرصه رقابت بین دولت ها، با نقش آفرینی غالب عامل اقتصاد و تجارت آزاد، تعریف می شود- که از آن با عنوان ژئواکونومی یاد می شود- و در حوزه ژئواکونومی برتری با دولت هایی است که از تمام پتانسیل های جغرافیایی سرزمین خود، برای توسعه و انبساط حوزه فضایی فعالیتهای تجاری- اقتصادی استفاده بهینه کنند. با توجه به آنچه گفته شد، سؤال این پژوهش این است که پل خلیج فارس چگونه می تواند در توسعه ژئواکونومیکی منطقه آزاد قشم نقش آفرین باشد؟ در این پژوهش تلاش شده است با مطالعه اهمیت پل خلیج فارس در توسعه اقتصادی قشم و نیز اهمیت ژئوپلیتیکی آن، اهمیت استراتژیک این پل در دورنمای ژئواکونومیکی منطقه آزاد قشم مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.

امروزه نه تنها توسعه، بلکه ادامه زندگی نیز نیازمند انرژی است. در جهان امروز تامین انرژی از طریق حامل های متنوع چون نفت، گاز، فراورده های حاصل آن و انرژی های تجدیدپذیر صورت می گیرد؛ بنابراین با توجه به نقش موثر انرژی در توسعه و رفاه اقتصادی و افزایش مصرف انرژی به موازات رشد و توسعه کشور و عنایت به محدود بودن منابع، به ویژه گاز طبیعی و به منظور پیشگیری از مواجه شدن با بحران در آینده، لزوم مدیریت صحیح مصرف انرژی (گاز) را ضروری کرده است.در این مطالعه ضمن نگاهی به آخرین وضعیت ذخایر، میزان تولید و مصرف گاز طبیعی در ایران و جهان، تاثیر عوامل قیمت، درآمد، تعداد مشترکین مصرف گاز را مورد بررسی قرار می دهیم. به این منظور از داده های سری زمانی سالانه طی دوره 1360 تا 1387 و روش حداقل مربعات معمولی استفاده شده است. نتایج این مدل نشان می دهد که گاز طبیعی در سبد مصرف خانوار یک کالای ضروری است؛ به طوری که کشش درآمدی مصرف گاز در حدود 0.32 و کشش قیمتی 0.057 می باشد. همچنین با افزایش یک درصدی تعداد مشترکین، مصرف، 0.68 درصد افزایش خواهد یافت. بر اساس نتایج به دست آمده، درصورتی که مدیریت و کنترل صحیحی بر مصرف گاز طبیعی صورت نگیرد، در آینده نه چندان دور، کشور با مشکلات غیرقابل تصوری مواجه خواهد شد و ازاین رو ضرورت مصرف بهینه گاز، الزامی به نظر می رسد. مقاله حاضر ضمن تبیین این ضرورت، سیاست اصلاح قیمتی و راهکار های فرهنگی و تشویقی را توصیه می نماید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.